Literatur mit Bezug zu Methana

Καλοκαιρινές ιαματικές εμπειρίες και γεωλογικά σχέδια στα Μέθανα

Το περασμένο καλοκαίρι, οι γιατροί μου συνέστησαν να κάνω χρήση των θειούχων ιαματικών λουτρών των Μεθάνων. Στις 18 Ιουλίου αναχώρησα για τον Βρωμολίμνη, όπως ονομάζεται χαρακτηριστικά αυτό το λουτρότοπος στη λαϊκή γλώσσα.

Η μελέτη των REISS και STÜBEL και όσα είχα διαβάσει προηγουμένως για τα Μέθανα, με ενέπνευσαν να αξιοποιήσω την τελευταία εβδομάδα της μηνιαίας άδειάς μου, μετά την ολοκλήρωση της θεραπείας, για περιηγήσεις στη χερσόνησο.

Από τη σχετική βιβλιογραφία είχα ήδη καταλάβει ότι τα Μέθανα παρουσιάζουν μεγάλο γεωλογικό ενδιαφέρον και έχουν ερευνηθεί επαρκώς. Διακεκριμένες μορφές της γεωλογίας όπως οι V. HOFF, v. BUCH, VIRLET, RUSSEGGER, FOUQUÉ, ακόμη και ο Alexander von Humboldt και ο Goethe, είχαν ασχοληθεί με τη ηφαιστειακή μορφογένεση των Μεθάνων, και ειδικά με την τελευταία έκρηξη σε ιστορικούς χρόνους, το 270 π.Χ. (ο DEFFNER γράφει το 111 π.Χ.), για την οποία μιλούν ο Οβίδιος, ο Παυσανίας και ο Στράβων.

Αντιθέτως, οι γνώσεις μας για την ιστορία των Μεθάνων κατά την αρχαιότητα και τον Μεσαίωνα είναι εξαιρετικά περιορισμένες, και για τους νεότερους χρόνους γνωρίζουμε μόνο ότι προς το τέλος του Μεσαίωνα εγκαταστάθηκαν εκεί Αρβανίτες, οι οποίοι, λιγότεροι από 3.000 σήμερα, ζουν σε περίπου δώδεκα φτωχούς οικισμούς.

Αρχαιολόγοι, απ’ όσο γνωρίζω, δεν έχουν επισκεφθεί το εσωτερικό της χερσονήσου. Κι όμως, θα μπορούσαν να έχουν εξαιρετικά ευρήματα· διότι, χάρη στον τραχύτη (ανδεσίτης/δακίτης), ο οποίος χρησιμοποιήθηκε ως ντόπια πέτρα για κατασκευές, μνημεία, επιγραφές, εργαλεία κ.ά., και δεν μπορούσε – όπως τα μαρμάρινα αρχαία κατάλοιπα – να μετατραπεί σε ασβέστη, έχουν διασωθεί αρχαιότητες ακόμη και από την προϊστορική, ίσως και από τη λίθινη εποχή.

Και αν εγώ, μέσα σε λίγες μόνο μέρες και χωρίς να κάνω ούτε μια ανασκαφική τομή, βρήκα τόσα αξιοπερίεργα δίπλα στον δρόμο, φαντάζομαι τι θα μπορούσε να βρεθεί αν γίνονταν συστηματικές ανασκαφές!

Μου φαίνεται καλύτερο να παρουσιάσω τα μνημεία και τα ευρήματα κατά το δυνατόν με χρονολογική σειρά και να τα συνοδεύσω με σύντομες επεξηγήσεις.

Θεωρώ καθήκον μου να ευχαριστήσω εξαρχής δύο ανθρώπους: τον κύριο Ιωάννη Σταματίου, δήμαρχο των Μεθάνων, ο οποίος με συνόδευσε σε όλες τις εξορμήσεις μου και μου παρείχε πολύτιμες πληροφορίες όπως μόνο ένας μορφωμένος ντόπιος μπορεί, και τον καθηγητή Μιχαήλ Βελούδιο, ο οποίος συμμετείχε στην εξόρμηση προς το βουνό Χελώνα και μου διέθεσε το φωτογραφικό του ταλέντο.
 

Η νότια γεωλογία της χερσονήσου – Η καλντέρα του Σταυρολόγγου

Το νότιο τμήμα της χερσονήσου, το οποίο συνδέεται με την Πελοπόννησο μέσω του στενού ισθμού του Στενού, καθώς και η βορειοδυτική της γωνία, που εκτείνεται στο ακρωτήρι της Κρασοπαναγιάς, αποτελούνται από λευκό-γκρίζο ασβεστόλιθο της μεσοζωικής περιόδου.

Πριν από πολλά εκατομμύρια χρόνια, ολόκληρη η χερσόνησος πιθανότατα αποτελούνταν μόνο από το προαναφερθέν νότιο ασβεστολιθικό ορεινό τμήμα, που σήμερα ονομάζεται Μάλι Μπαρντί, δηλαδή «Λευκό Βουνό».

Η καλντέρα του Σταυρολόγγου

Όταν, στις 12 Αυγούστου, μαζί με τους συνοδούς μου, ανεβήκαμε από τη χαράδρα (Χείρωμα), μέσα στην οποία βρίσκεται το χωριό Βρωμολίμνη, φτάσαμε, μετά από περίπου ένα τέταρτο έφιππης διαδρομής, σε μία κοιλότητα ανάμεσα σε δύο κατακερματισμένα βουνά. Από εκεί περάσαμε σε μία λεκάνη-καλντέρα, που περιβάλλεται από κάθε πλευρά από ψηλές, κατακερματισμένες μάζες τραχύτη. Έχει μήκος πάνω από ένα χιλιόμετρο και πλάτος περίπου 600 μέτρα και είναι σχεδόν εξολοκλήρου φυτεμένη με αμπέλια, πάνω στα οποία φεγγοβολούσαν χρυσοκίτρινα σταφύλια μέσα στο έντονο πράσινο των φύλλων.

Στο κέντρο αυτής της εύφορης λεκάνης ορθώνεται ένας λόφος από μπλοκ τραχύτη, που βρίσκονται ακανόνιστα τοποθετημένα το ένα πάνω στο άλλο και δίπλα-δίπλα. Είναι σκεπασμένος από αειθαλή θάμνους και πλεγμένος από αναρριχώμενα φυτά κάθε είδους – μοιάζει με τεράστιο ανθοστόλιστο καλάθι, τοποθετημένο από τη φύση στο κέντρο αυτού του «χαλιού από κλήματα». Ολόγυρα υψώνονται γυμνά, διαβρωμένα, κατακερματισμένα βουνά.

Εκεί όπου σήμερα απλώνεται το χαλί των αμπελιών, χάσκει – αιώνες πριν – το στόμιο ενός ισχυρού κρατήρα. Αυτός, με το πέρασμα του χρόνου, γέμισε με καταρρεύσεις των γύρω τραχυτικών μαζών και σε επόμενη έκρηξη δημιουργήθηκε μέσα του ο μικρός κώνος τραχύτη που δεσπόζει στο κέντρο.

Το εύσημο για την αναγνώριση του κρατήρα αυτού ως καλντέρα με κυκλικό κοίλωμα και εσωτερικό ηφαιστειακό κώνο ανήκει στον Έλληνα καθηγητή Κωνσταντίνο Μητσόπουλο. Το 1887 διέκρινε στον Σταυρολόγγο έναν κατακρημνισμένο κρατήρα με δευτερογενή ηφαιστειακό κώνο. Καθώς ανέφερε τα ευρήματά του μόνο στο πανεπιστημιακό του εγχειρίδιο Γεωλογίας, θεωρώ χρέος μου να τα καταστήσω γνωστά σε ευρύτερους κύκλους.

Αντίθετα, ο περίφημος Γάλλος γεωλόγος FOUQUÉ είχε ήδη από το 1866 αναγνωρίσει σε άλλον κρατήρα των Μεθάνων, εκείνον της Καμένης Χώρας στη βορειοδυτική πλευρά της χερσονήσου, στο όριο μεταξύ ασβεστόλιθου και τραχύτη, το ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΡΗΞΗΣ που περιγράφουν οι Οβίδιος, Παυσανίας και Στράβων. Ο Στράβων (VIII 374 εξής) αναφέρει ότι στα Μέθανα, στον Ερμιονικό Κόλπο (λανθασμένα – πρόκειται για τον Σαρωνικό), η λάβα εκτοξεύθηκε σε ύψος επτά σταδίων· η περιοχή ήταν αδιάβατη λόγω της θερμότητας και των αναθυμιάσεων του θείου· τη νύχτα φαινόταν φλόγες από μεγάλη απόσταση· η έντονη ζύμωση στη γη προκάλεσε θέρμανση στα νερά σε ακτίνα πέντε σταδίων, ενώ σε απόσταση είκοσι σταδίων η θάλασσα ήταν θολή· σχηματίστηκε δε και φραγμός ύψους πύργου.

Ο Παυσανίας, που επίσης αναφέρεται στην έκρηξη αυτή, μας πληροφορεί ότι σε απόσταση τριάντα σταδίων από τα Μέθανα, κατά την εποχή του Μακεδόνα βασιλιά Αντίγονου, γιου του Δημητρίου, αναβλύσαν θερμές πηγές μετά από ηφαιστειακή έκρηξη. Τότε ιδρύθηκαν και θερμά λουτρά, τα οποία λειτουργούσαν ακόμη κατά την εποχή του. Εφόσον ο Αντίγονος ανήλθε στον θρόνο το 276 π.Χ., η έκρηξη θα πρέπει να έλαβε χώρα μεταξύ αυτού του έτους και του έτους θανάτου του (240/239 π.Χ.).

Από αυτή την έκρηξη δημιουργήθηκε η τραχυτική ράχη βορειοανατολικά του ασβεστολιθικού όγκου της Κρασοπαναγιάς.

Η έκρηξη συνέβη σε σημείο που βρίσκεται 200 μέτρα πάνω από τη θάλασσα. Οι τεράστιες εκρηκτικές μάζες που εκχύθηκαν από τα βάθη της γης σχημάτισαν όχι μόνο έναν κώνο ύψους 412 μέτρων, αλλά εξαπλώθηκαν προς τα βορειοδυτικά σχηματίζοντας ρεύμα λάβας που έφτασε βαθιά μέσα στη θάλασσα. Έτσι, το βόρειο άκρο των Μεθάνων απέκτησε τη σημερινή του μορφή.

Ο κρατήρας έχει βάθος 60–80 μέτρα, και μέσα του είναι ακόμη ορατή η φύση των γιγαντιαίων εκρηκτικών αποθέσεων, ενώ γύρω του η στερεοποιημένη λάβα διακρίνεται σε στρώσεις και τεράστια μπλοκ.
 

Προϊστορικό ελαιοτριβείο ή πατητήρι στα Μέθανα

Σε υψόμετρο περίπου 650 μέτρα πάνω από τη θάλασσα και 100 μέτρα κάτω από την κορυφή της Χελώνας εκτείνονται διάφορα οροπέδια, τα οποία φαίνεται να είχαν κατοικηθεί από ανθρώπους ήδη από αρχαιότατους χρόνους. Εκτός από εργαλεία από οψιανό, που βρήκαν οι κάτοικοι των γύρω οικισμών, και τις χιλιάδες μικρές θραύσεις αγγείων που σπέρνουν ακόμη και σήμερα τα χωράφια, εντόπισα και σημαντικά κατάλοιπα ενός από τα αρχαιότερα ιερά, για το οποίο θα γίνει λόγος αργότερα.

Ένα από τα οροπέδια αυτά λέγεται Βάρκεσα· η λέξη στα αρβανίτικα σημαίνει «τόπος με βάρκα». Μια βάρκα όμως σε υψόμετρο 2.000 ποδιών πάνω από τη θάλασσα είναι, πράγματι, παράδοξο πράγμα – και ιδίως όταν σου λένε ότι είναι φτιαγμένη από πέτρα. Ζήτησα λοιπόν να με οδηγήσουν εκεί και αντίκρισα έναν τεράστιο λίθο τραχύτη, μήκους 2,17 μ., πλάτους 1,20 μ. και ύψους στο ψηλότερο σημείο του 1,22 μ. (βλ. πίν. XXV).

Μέσα σε αυτόν τον βράχο είχε σκαλιστεί, με ανεπαρκή πιθανώς εργαλεία, μια αυλακωτή κοιλότητα μήκους 1,95 μ., πλάτους στην έξοδο κάτω 0,20 μ., επάνω 0,30 μ., ενώ προς την κλειστή πλευρά έχει πλάτος κάτω 0,24 μ., επάνω 0,36 μ. Το μέγιστο βάθος της (0,30 μ.) βρίσκεται στο αρχικό, φαρδύτερο τμήμα· στη μέση γίνεται ρηχότερη (0,20 μ.) και προς το άκρο ξαναβαθαίνει (0,26 μ.). Στην επιφάνεια του λίθου, γύρω από την αύλακα, είχε σκαλιστεί κυκλικό βαθούλωμα διαμέτρου 0,66 μ. και βάθους περίπου 0,22 μ. Κοντά στο στόμιο, παρατηρείται επιπλέον επίπεδη επιφάνεια, λειασμένη από τη μία πλευρά.

Από όλα αυτά συνάγεται ότι οι αρχαίοι κάτοικοι των Μεθάνων κατεργάστηκαν αυτό το γιγάντιο κομμάτι τραχύτη – πιθανόν έπειτα από κάποιο μεγάλο σεισμό που τον έριξε εκεί – και το μετέτρεψαν σε ελαιοτριβείο, το οποίο ασφαλώς θα χρησιμοποιούσαν και ως πατητήρι.

Διότι, όπως και σήμερα, έτσι και από την αρχαιότητα φαίνεται πως ευδοκιμούσε στα Μέθανα η ελιά· το τραχυτικό έδαφος της περιοχής είναι ευνοϊκό όχι μόνο για την ελιά αλλά και για την αμυγδαλιά, την χαρουπιά και την αγριοαχλαδιά.

Τα καλάθια όπου συγκέντρωναν τις ελιές ή τα σταφύλια τοποθετούνταν στο λειασμένο άκρο της πέτρας, κοντά στο στόμιο· από εκεί το περιεχόμενό τους άδειαζε στο βαθύτερο τμήμα της αυλακωτής κοιλότητας. Εκεί γινόταν το πάτημα με τα πόδια. Οι ξύλινες σόλες που χρησιμοποιούνταν για το πάτημα των ελιών ονομάζονταν στην αρχαία εποχή «κρουπέζαι» (ΚΡΟΥΠΕΖΑΙ), όπως αναφέρει ο ΠΟΛΥΔΕΥΚΗΣ (VII, 87) και εν μέρει ο Ησύχιος.

Τα κουκούτσια και ο πολτός παρέμεναν στο βαθύτερο μέρος, ενώ το λάδι έρρεε – αφού διέσχιζε το ψηλότερο τμήμα της αυλάκωσης – σε κάποιο δοχείο. Ένα τέτοιο δοχείο, τέλεια διατηρημένο και εξαιρετικά κατεργασμένο από μονοκόμματο γκρι τραχύτη, γνωστό στην αρχαιότητα ως «πολίνιον», βρήκα κοντά στη βάση ενός μεταγενέστερου ελαιοτριβείου, κοντά στην εκκλησία του Αγίου Παντελεήμονα, σε υψόμετρο 430 μ. και μία ώρα από τα Μέθανα (πίν. XXV2 – Διάμετρος 0,90 μ., βάθος 0,45 μ., στόμιο 0,10 μ.).

Ο COLUMELLA (XII 52,6) αναφέρει ένα είδος αρχαίας κατασκευής για το πάτημα των ελιών, την οποία ονομάζει «canalis et solea» – αυλάκι και πέδιλο. Ο BLÜMNER (Technologie I, 336) προσθέτει: «Τι είδους μηχανή ήταν αυτή δεν διευκρινίζεται και από την ίδια την ονομασία δεν μπορούμε να συμπεράνουμε τίποτα». Πιστεύω ότι ο τραχύτης αυτός λίθος αποτελεί το αρχαιότερο γνωστό δείγμα αυτής της κατασκευής. Μεταξύ αυτού του πρωτόγονου ελαιοτριβείου και της ελικοειδούς πρέσας, που εφευρέθηκε στην Ελλάδα περίπου το 50 μ.Χ., μεσολάβησαν ασφαλώς χιλιετίες. Δικαίως μπορούμε να αποκαλέσουμε αυτόν τον λίθο ένα από τα αρχαιότερα σωζόμενα ελαιοτριβεία της Ελλάδας. (Σύγκρινε: PATON-MYRES, JHS XVIII 1898, σ. 209· και την αναλυτική επεξεργασία του θέματος από τον A. GUEBHARD, Bulletin Préhistorique de France 1910, σ. 2 εξ.)
 

Παλαιά σκάφη και μυλόπετρες από τραχύτη

Στο Βαθύ, το κυριότερο χωριό της περιοχής, που βρίσκεται στο νοτιοδυτικό τμήμα της χερσονήσου, ανακάλυψα μια πολύ παλαιά σκάφη (πίν. XXV 3), λαξευμένη από γκρίζο τραχύτη, η οποία έφερε ίχνη από τα δεσίματα των ζώων που τη χρησιμοποιούσαν πιθανώς για τροφή ή νερό.

Ακόμη πιο ενδιαφέρον, όμως, είναι το γεγονός ότι στον ίδιο οικισμό υπάρχουν αρκετές αρχαίες μυλόπετρες, οι οποίες διασώζονται σε αυλές σπιτιών ή ακόμη και χρησιμοποιούνται δευτερογενώς ως οικοδομικό υλικό (εντοιχισμένες σε τοίχους). Είναι όλες λαξευμένες από τραχύτη, και φέρουν εσοχές για την περιστροφική κίνηση.

Ορισμένες από αυτές έχουν σχήμα κυλινδρικό, ενώ άλλες παρουσιάζουν την χαρακτηριστική κωνική μορφή με οπή στο κέντρο. Η διάμετρός τους κυμαίνεται μεταξύ 40 και 80 εκατοστών. Τα ίχνη χρήσης είναι εμφανή – αποδείξεις της καθημερινής ζωής και της αγροτικής παραγωγής των αρχαίων κατοίκων.

Τέτοιες μυλόπετρες χρησιμοποιούνταν πιθανότατα για την άλεση δημητριακών ή την επεξεργασία ελιών και σπόρων. Το υλικό από το οποίο είναι φτιαγμένες, ο τραχύτης, λόγω της σκληρότητάς του αλλά και της σχετικής του αφθονίας στην περιοχή, καθιστούσε τα Μέθανα ιδανικό τόπο για την κατασκευή τέτοιων εργαλείων.

Η ύπαρξη αυτών των ευρημάτων μαρτυρά τη διαχρονική κατοίκηση και εκμετάλλευση της γης στην περιοχή των Μεθάνων, από την προϊστορική εποχή έως και τους νεότερους χρόνους. Η διατήρηση αυτών των στοιχείων, παρότι σε μεγάλο βαθμό είναι αποτέλεσμα της δυσπρόσιτης γεωγραφίας και της μη εντατικής εκμετάλλευσης, αποτελεί ανεκτίμητο θησαυρό για την κατανόηση της ιστορικής συνέχειας και της καθημερινής ζωής στην ελληνική ύπαιθρο.
 

Αρχαϊκό ιερό στην περιοχή της Χελώνας

Κατά τη διάρκεια της εξερεύνησης στην περιοχή της Χελώνας, κοντά στην τοποθεσία «Βάρκεσα» και όχι μακριά από το προϊστορικό ελαιοτριβείο, εντόπισα ίχνη ενός αρχαϊκού ιερού.

Πρόκειται για έναν χώρο με τεχνητές επιχώσεις, ορατούς τοίχους και θεμέλια, καθώς και διάσπαρτα θραύσματα αγγείων και αρχιτεκτονικών μελών από τραχύτη. Ο προσανατολισμός και η διάταξη των λίθων υποδεικνύουν την ύπαρξη ενός ορθογώνιου ναΐσκου, μήκους περίπου 8–10 μέτρων και πλάτους 4–5 μέτρων.

Στο κέντρο του χώρου εντοπίστηκε μια εσοχή με κυκλικό περίγραμμα, πιθανώς η βάση για βωμό ή λατρευτικό άγαλμα. Ορισμένα από τα αποσπασματικά θραύσματα παρουσιάζουν ίχνη λαξεύματος, που θυμίζουν ιωνικό ή δωρικό ρυθμό, ενώ οι πέτρες που βρέθηκαν διάσπαρτες φαίνεται να ανήκουν είτε σε κιονόκρανα είτε σε αρχιτεκτονικά γείσα.

Η τοποθεσία είναι στρατηγικά επιλεγμένη – σε υψόμετρο, με πανοραμική θέα προς τον Σαρωνικό και τη βόρεια Πελοπόννησο. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η θέση αυτή είχε λατρευτικό χαρακτήρα: η απομόνωσή της, η θέα, τα αρχιτεκτονικά υπολείμματα και η πληθώρα κεραμικών θραυσμάτων συνάδουν με τις γνωστές μορφές επαρχιακών ιερών στην αρχαϊκή και πρώιμη κλασική εποχή.

Συγκρίσιμα ιερά έχουν εντοπιστεί στην Ύδρα, στον Πόρο και στην Τροιζηνία· ιδιαίτερα το ιερό της Καβείρας ή της Δήμητρας, κοντά στον Γαλατά, εμφανίζει παρόμοια χαρακτηριστικά.

Η ανακάλυψη αυτού του μικρού ιερού φωτίζει μια άγνωστη έως τώρα πτυχή της αρχαίας θρησκευτικής ζωής στα Μέθανα. Επιβεβαιώνει ότι η χερσόνησος αυτή δεν υπήρξε απλώς γεωλογικά ή υδροθερμικά ενδιαφέρουσα, αλλά αποτελούσε και χώρο λατρείας και κατοίκησης ήδη από την αρχαϊκή εποχή.
 

Νεκροταφεία και μυκηναϊκοί θολωτοί τάφοι στα Μέθανα

Κατά την περιήγησή μου στην περιοχή των Μεθάνων, βρήκα διάσπαρτα ίχνη προϊστορικών νεκροταφείων, τα οποία μαρτυρούν την κατοίκηση της χερσονήσου ήδη από τη μυκηναϊκή εποχή.

Ιδιαίτερα αξιοσημείωτο είναι ένα θολωτός τάφος (τύπου "θόλου") που βρίσκεται στην περιοχή μεταξύ των σημερινών χωριών Κυψέλη και Μεγαλοχώρι. Ο τάφος είναι χτισμένος με μεγάλους, ακανόνιστους λίθους, με ψευδοθόλο, που συγκλίνει σταδιακά προς την κορυφή. Η είσοδος είναι κατεστραμμένη, όμως στο εσωτερικό διατηρούνται ακόμα τμήματα του κυρίως θαλάμου.

Παρόμοιοι τάφοι έχουν εντοπιστεί σε άλλες περιοχές της Τροιζηνίας και της Αργολίδας, κάτι που υποδηλώνει ότι τα Μέθανα ανήκαν σε ένα ευρύτερο μυκηναϊκό δίκτυο οικισμών και κοιμητηρίων. Η χρήση του τραχύτη και η εγγύτητα σε πεδινές καλλιεργήσιμες εκτάσεις ενίσχυαν την εγκατάσταση σε αυτή την περιοχή.

Στην ίδια ζώνη εντοπίστηκαν επίσης κιβωτιόσχημοι τάφοι, καθώς και λαξευμένοι λάκκοι σε φυσικούς βράχους. Ορισμένοι από αυτούς περιείχαν κεραμικά, όπλα ή κοσμήματα. Δυστυχώς, πολλοί από τους τάφους είχαν ήδη συληθεί από αρχαιοκάπηλους.

Τα ευρήματα ενισχύουν την εικόνα μιας συνεχούς κατοίκησης των Μεθάνων από την ύστερη εποχή του χαλκού έως την αρχαιότητα. Η γεωγραφική τους θέση, ανάμεσα στον Σαρωνικό και στην ανατολική Πελοπόννησο, τα καθιστούσε σημαντικό κόμβο θαλάσσιας και χερσαίας επικοινωνίας.
 

Θερμές πηγές και αρχαία λουτρά στα Μέθανα

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά φυσικά φαινόμενα της χερσονήσου των Μεθάνων είναι αναμφίβολα οι θερμές πηγές της. Οι ιαματικές ιδιότητές τους ήταν γνωστές ήδη από την αρχαιότητα, και έχουν αναφερθεί από συγγραφείς όπως ο Παυσανίας και ο Στράβων.

Η πιο γνωστή πηγή είναι εκείνη των Λουτρών, κοντά στη σύγχρονη ομώνυμη κωμόπολη, όπου το νερό αναβλύζει θερμό, με έντονη οσμή θείου. Η θερμοκρασία φτάνει περίπου τους 35–40 °C και η πηγή αναβλύζει μέσα από ρωγμές τραχυτικών και δακιτικών πετρωμάτων, που συνδέονται με τις ηφαιστειακές διεργασίες της περιοχής.

Περίπου 1.500 μέτρα δυτικά των Λουτρών βρίσκονται τα χαλάσματα ενός αρχαίου λουτρού. Εκεί σώζονται τμήματα κυκλικής δεξαμενής, κατασκευασμένης από ηφαιστειακή πέτρα, με επένδυση κονιάματος. Η δεξαμενή αυτή χρησίμευε πιθανόν για τη συλλογή του θερμού νερού και την αποθήκευσή του, ώστε να χρησιμοποιηθεί είτε για λουτροθεραπεία είτε για τελετουργικούς σκοπούς.

Η συνεχής χρήση των πηγών αυτών από την αρχαιότητα έως και σήμερα αποδεικνύει την ιαματική και πολιτισμική σημασία των θερμοπηγών στα Μέθανα. Η παρουσία τους συνδέεται άμεσα με τις τεκτονικές ρηγματώσεις και τη γεωθερμική δραστηριότητα που παρατηρείται στη χερσόνησο. Οι σύγχρονες αναλύσεις του νερού επιβεβαιώνουν υψηλή περιεκτικότητα σε θειούχα και άλλα μεταλλικά στοιχεία, με πιθανές αντιφλεγμονώδεις και θεραπευτικές ιδιότητες.

Κατά τη διάρκεια των ολίγων ημερών, χωρίς να κάνω ούτε ένα σκάψιμο με φτυάρι, βρήκα τόσα πολλά αξιοπερίεργα, που βρίσκονταν σχεδόν πάνω στον δρόμο. Τι θα μπορούσε λοιπόν να ελπίζει κανείς, αν γίνονταν συστηματικές ανασκαφές;

Μου φαίνεται καλύτερο να παρουσιάσω τα επιμέρους μνημεία και αντικείμενα όσο το δυνατόν με χρονολογική σειρά και να δώσω σύντομες εξηγήσεις.

Θεωρώ καθήκον μου να ευχαριστήσω από εδώ δύο άνδρες: τον κ. Ιωάννη Σταματίου, δήμαρχο των Μεθάνων, που με συνόδευσε σε όλες τις εκδρομές και μου παρείχε πολύτιμες πληροφορίες, όπως μπορεί να τις δώσει μόνο ένας μορφωμένος ντόπιος· και τον καθηγητή Μιχαήλ Βελούδιο, που συμμετείχε στην εκδρομή μας στο όρος Χελώνα και μου προσέφερε το φωτογραφικό του ταλέντο.

Το νότιο τμήμα της χερσονήσου, το οποίο συνδέεται με την Πελοπόννησο μέσω του στενού ισθμού του Στενού, καθώς και η βορειοδυτική γωνία της που εκτείνεται στο ακρωτήριο Κρασοπανηγιά, αποτελούνται από λευκογκρίζο ασβεστόλιθο της μεσοζωικής εποχής.

Πριν από εκατομμύρια χρόνια, όλη η χερσόνησος αποτελούταν πιθανώς μόνο από τα προαναφερθέντα νότια ασβεστολιθικά βουνά, που σήμερα ονομάζονται Μάλι Μπαρντί, δηλαδή Λευκό Βουνό.

Η καλδέρα του Σταυρολόγγου

Όταν στις 12 Αυγούστου ανέβηκα με τους συνοδούς μου μέσα από τη χαράδρα (Χείρωμα), στην οποία βρίσκεται το χωριό Βρωμολίμνη, φτάσαμε ύστερα από 15 περίπου λεπτά ιππασίας σε μια βύθιση ανάμεσα σε δύο απότομα βουνά. Μέσω αυτής μπήκαμε σε μια λεκανοειδή κοιλάδα, που περιβάλλεται από όλες τις πλευρές με ψηλές, τραχείς μάζες τραχύτη. Έχει έκταση πάνω από ένα χιλιόμετρο σε μήκος και περίπου 600 μέτρα σε πλάτος και είναι σχεδόν ολόκληρη φυτεμένη με αμπέλια, στα οποία τότε φαινόντουσαν μέσα στα ζωηρά πράσινα φύλλα χρυσαφένια σταφύλια.

Στο μέσο αυτής της εύφορης λεκάνης υψώνεται ένας λόφος από ακανόνιστα τοποθετημένα και στοιβαγμένα μπλοκ τραχύτη, καλυμμένος με αειθαλείς θάμνους και κληματίδες κάθε είδους — ένας τεράστιος ανθοστόλιστος «καλάθι», τοποθετημένος από τη φύση στο μέσον αυτού του «χαλιού αμπελιών». Ολόγυρα υψώνονται απότομα, διαβρωμένα και γυμνά βουνά.

Εκεί όπου σήμερα εκτείνεται αυτό το χαλί από αμπέλια, άνοιγε πριν από χιλιάδες χρόνια ο κρατήρας ενός πανίσχυρου ηφαιστείου, του οποίου η κατάρρευση των περιβαλλόντων μαζών τραχύτη σιγά σιγά τον γέμισε, και από τα οποία αναδύθηκε αργότερα σε νέα έκρηξη ο μικρός τραχύτης-κώνος στο κέντρο.

Σε έναν Έλληνα επιστήμονα, τον καθηγητή Κωνσταντίνο Μητσόπουλο, ανήκει η τιμή ότι το έτος 1887 αναγνώρισε στον Σταυρολόγγο έναν κρατήρα κατάρρευσης με κυκλικό κοίλωμα και με τον κώνο ενός μεταγενέστερου ηφαιστείου. Επειδή όμως περιέλαβε αυτά τα ευρήματα μόνο στο εγχειρίδιό του της γεωλογίας, χρησιμοποιώ εδώ την ευκαιρία για να τα γνωστοποιήσω σε ευρύτερο κοινό.

Αντίθετα, ο διάσημος Γάλλος επιστήμονας Φουκέ είχε ήδη από το 1866 αναγνωρίσει σε έναν άλλο κρατήρα των Μεθάνων, εκείνον της Καμένης Χώρας στη βορειοδυτική πλευρά της χερσονήσου, στο όριο μεταξύ ασβεστολίθου και τραχύτη, το ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΡΗΞΗΣ της έκρηξης που περιγράφεται από τον Οβίδιο, τον Παυσανία και τον Στράβωνα και η οποία έλαβε χώρα το 230 π.Χ.

...

• Deffner 1871: M. Deffner, Neograeca (Diss. Leipzig).
• Deffner 1873:  Λατινική μέθοδος κατά τό σύστημα του Ploez είς τρία τεμίδια (Αθήνα)
• Deffner 1909: "Altertümer von Methana", AM 34 (1909), 341ff.
• Deffner 1922: Ή χλωρίς της Τσακωνίας (Αθήνα)
• Deffner 1923:  Λεξικόν τής Τσακωνικής διάλεκτου (Αθήνα)
• Deffner 1924: Αρχαίοι Άμφορείς τής έν Δεκελεία έπαύλεως AE 1924,102-118.
• Deffner 1926: Τοπωνύμια τής νήσου Σκύρου, Λαογραφία 9,564-597.
• Deffner 1933: Ελληνικά παραμύθια (Αθήνα 1933).
• Deffner 1998: Mitteilungen des Historischen Vereins für Donauwörth und Umgebung 1997 (Donauwörth) 3-114.